Coraz częściej podkreśla się znaczenie angażowania mózgu dla zachowania sprawności umysłowej. Najnowsze badania dostarczają kolejnych dowodów na to, że pobudzanie umysłu wiąże się z poprawą pamięci, uwagi oraz samopoczucia. U osób starszych może także spowalniać proces pogarszania się sprawności poznawczej związany z wiekiem.
Nie jest to nowe badanie, ale naukowy komentarz do dotychczasowych badań opublikowany w „Psychological Medicine”, który przedstawia czytanie jako dostępny i stosunkowo tani sposób wspierania zdrowia mózgu. Opracowanie to powstało dzięki badaczkom z Uniwersytetu Cambridge oraz z organizacji The Queen’s Reading Room. Dokument ten zestawia wcześniejsze badania, od ankiet po długoterminowe obserwacje i badania obrazowe mózgu. W centrum zainteresowania znalazła się literatura wybierana dla przyjemności, a więc książki papierowe, e-booki, czasopisma, a nawet komiksy. Nawet jeśli sięgacie tylko po ostatnie z wymienionych, jesteście w dobrej sytuacji.
Dłużej czytasz? Tym lepiej
Najobszerniejszym badaniem przytoczonym w komentarzu jest analiza amerykańskiego projektu ABCD, dotycząca 10 243 dzieci w wieku 9-11 lat. Uwzględniono również dane z obserwacji przeprowadzonej dwa lata później. Dłuższy okres czytania dla przyjemności (co istotne, bo nie uwzględnia się czytania wymuszonego) wiązał się z lepszą pamięcią, uwagą oraz zdolnością do hamowania impulsów. Ponadto wykazano odpowiednio dłuższy sen oraz krótszy czas spędzony przed ekranem. Zależność ta utrzymywała się pomimo uwzględnienia takich zmiennych jak dochody rodziny czy wykształcenie rodziców.
Badania obrazowe powiązały wczesne czytanie z większą powierzchnią oraz objętością wybranych obszarów kory mózgowej, przede wszystkim tych odpowiedzialnych za przetwarzanie języka, myślenie oraz regulację emocji. Nie wyjaśnia to jednak bezpośrednio, co jest przyczyną, a co skutkiem: mogło być także tak, że osoby o odpowiedniej budowie mózgu preferowały czytanie. Inne badanie przeprowadzone w grupie 11 dzieci z dysleksją dostarczyło dowodów na zmiany zachodzące już podczas nauki. Po ośmiu tygodniach treningu czytania poprawie umiejętności towarzyszył wzrost objętości istoty szarej w kilku regionach mózgu, co sugeruje, że mózg ma zdolność do adaptacji podczas nauki. Należy jednak zauważyć, że była to niewielka próba z wyspecjalizowanym treningiem, który mógł nieco wpłynąć na interpretację wyników.
Czytanie a ryzyko demencji
W badaniu 1962 osób w wieku powyżej 64 lat śledzono zdolności poznawcze uczestników przez następne 14 lat. Osoby, które czytały przynajmniej raz w tygodniu, miały mniejsze ryzyko pogorszenia swoich umiejętności poznawczych, a tę zależność obserwowano niezależnie od poziomu wykształcenia, także wśród osób z krótszym czasem edukacji. W grupie 469 uczestników w wieku co najmniej 75 lat, którzy na początku nie mieli diagnozy demencji, czytanie związane było z niższym ryzykiem rozwoju tej choroby w trakcie średnio 5,1-letniej obserwacji. W innych analizach uwzględniano czytanie jako część szerszego zestawu zajęć angażujących umysł, wśród których wymieniano także szachy.
Te obserwacje są związane z hipotezą rezerwy poznawczej, czyli zdolnością mózgu do utrzymania sprawności mimo zmian związanych z wiekiem lub chorobą. Regularne angażowanie pamięci, języka i uwagi mogłoby wspierać jej budowanie. Jednak te obserwacje mają wada: nie rozróżniają w sposób jasny, jaka część różnic wynika z samego czytania, a jaka z innych cech osób chętnych do lektury. Dlatego ryzyko i jego spadek w badanej grupie nie stanowią jeszcze dowodu na skuteczność czytania jako metody zapobiegania demencji. Planowane są jednak eksperymenty, które mają na celu wyjaśnienie, jakie zmiany w mózgu i samopoczuciu mogą osiągnąć osoby, które zaczynają regularnie czytać w dorosłości.
Wspólna lektura jako sposób na ograniczenie poczucia samotności
W niewielkim badaniu przeprowadzonym wśród 26 młodych dorosłych ustalono, że fragmenty literackie dotyczące emocji angażują sieci mózgowe odpowiedzialne za umiejętność wglądu w cudze perspektywy. Z kolei przegląd 11 badań nad wspólnym czytaniem wśród starszych dorosłych wskazał na możliwą poprawę dobrostanu oraz ograniczenie powszechnego zjawiska samotności. Wspólna lektura łączy się z rozmową i interakcją z innymi, co oznacza, że korzyści mogą mieć wielorakie źródła.
Czytaj również: Ten czytnik e-booków kosztuje niewiele i jest prawdziwym hitem. Sprawdziłem go.
Dobrze dobrana lektura, która odpowiada zainteresowaniom, ma również znaczenie. Badania z Wielkiej Brytanii w ramach National Literacy Trust z 2025 roku wykazały, że 37,1 proc. młodych respondentów przyciąga do lektury zgodność tekstu z ich zainteresowaniami lub hobby. Podkreśla to rolę szkół, bibliotek oraz klubów czytelniczych w ułatwieniu dostępu do atrakcyjnej literatury dla różnych grup wiekowych. Nie ma jednak jednej uniwersalnej dawki czytania, która gwarantowałaby korzyści dla zdrowia mózgu. Niemniej, trudno nie odnieść wrażenia, że warto sięgać po książki w każdej chwili, gdy mamy na to okazję.