Laptopy i tablety coraz częściej zastępują tradycyjne zeszyty, a korzystanie z klawiatury umożliwia zapisanie większej ilości informacji niż w przypadku pisania długopisem. Jednak szybkość nie zawsze oznacza lepszą jakość. Badania wskazują, że różne metody notowania angażują mózg w odmienny sposób. Czy ma to znaczenie dla procesu nauki i zapamiętywania?
Odręczne pismo vs. klawiatura
Artykuł z tajskiego portalu Sanook posłużył mi jako punkt wyjścia do analizy tego zagadnienia. Zawierał on informację o badaniach, które wykazały, że pisanie ręczne wspomaga lepsze zapamiętywanie informacji niż korzystanie z klawiatury. Brzmiało to przekonująco, więc postanowiłem zgłębić temat. Szybko okazało się, że sytuacja nie jest jednoznaczna.
Referencją do tych rozważań jest badanie przeprowadzone przez naukowców z Norwegian University of Science and Technology (NTNU), opublikowane w 2024 roku w „Frontiers in Psychology”. W badaniu uczestniczyło 40 studentów, a do analizy zakwalifikowano dane EEG 36 z nich. Aktywność ich mózgów była rejestrowana za pomocą 256 czujników.
Uczestnicy mieli za zadanie zapisać pojawiające się na ekranie słowa. W jednym przypadku robili to odręcznie, wykorzystując cyfrowe pióro i ekran dotykowy, a w drugim posługiwali się klawiaturą. Analiza wykazała silniejszą funkcjonalną łączność między obszarami mózgu w czasie pisania ręcznego, szczególnie w pasmach theta i alfa, które związane są z procesami edukacyjnymi.
Warto jednak zauważyć, że choć aktywność w tych pasmach była wcześniej powiązana z procesami kodowania informacji i pamięci, badanie to nie potwierdziło, iż pisanie ręczne prowadzi do lepszego zapamiętywania. Uczestnicy nie przechodzili testów, które pozwoliłyby ocenić, ile faktycznie zapamiętali.
Dlaczego ręczne pisanie różni się od tego na klawiaturze?
Autorzy badania zauważają, że różnice wynikają z połączenia bodźców wzrokowych i czuciowych z precyzyjnymi ruchami dłoni. Przy pisaniu litery należy odtworzyć jej kształt i odpowiednio poprowadzić pióro. W przypadku klawiatury każda litera powstaje poprzez naciśnięcie odpowiedniego klawisza, co stanowi prostszą czynność.
Może mieć również znaczenie tempo notowania. Osoba sprawnie posługująca się klawiaturą jest w stanie niemal w czasie rzeczywistym rejestrować to, co mówi prowadzący wykład. Z kolei pisanie długopisem wymaga większego zaangażowania, zmuszając do wyboru najważniejszych treści i ich skracania.
Długopis vs. klawiatura
Wyniki badania Pam Mueller i Daniela Oppenheimera z 2014 roku sugerują, że studenci, którzy robili notatki ręcznie, lepiej rozumieli materiał, mimo że osoby korzystające z laptopów zapisali więcej informacji. Osoby piszące ręcznie radziły sobie lepiej w testach wymagających zrozumienia materiału. Autorzy doszli do wniosku, że selekcjonowanie i przetwarzanie informacji podczas pisania ręcznego sprzyja nauce.
Jednak późniejsze powtórzenia tych badań przyniosły różne wyniki.
Długopis wygrywa? Nie tak szybko
W omawianym materiale z Tajlandii przedstawiono ręczne pisanie jako sposób na lepsze przetwarzanie i zapamiętywanie informacji. To wyjaśnienie jednak nie oddaje pełni obrazu, ponieważ kolejne badania nie potwierdziły tej tezy. W 2019 roku Kayla Morehead, John Dunlosky i Katherine Rawson powtórzyli eksperymenty Mueller i Oppenheimera, nie znajdując wyraźnych dowodów na przewagę pisania ręcznego.
Jedno z badań z 2021 roku wskazało, że osoby korzystające z laptopów były w stanie zanotować więcej informacji, mimo że częściej przepisywały wykłady prawie słowo w słowo. Co ciekawe, niezależnie od metody, wyższa ilość słów w notatkach wiązała się z lepszymi wynikami w testach. To wskazuje, że zależność między metodą notowania a wynikami naukowymi jest bardziej złożona, niż pierwotnie zakładano.
Inny czynnik może wynikać z warunków korzystania z komputera. Metaanaliza z 2022 roku nie wykazała ogólnej przewagi żadnej z metod, gdy porównywano je w atmosferze bez dodatkowych rozpraszaczy. Autorzy sugerują, że wcześniejsze obserwowane przewagi pisania ręcznego mogły być efektem ograniczeń związanych z urządzeniami cyfrowymi.
Jest jeszcze jeden haczyk (a raczej hak)
Jednym z istotnych problemów dotyczących badania NTNU jest to, że studenci nie uczyli się nowych treści; wielokrotnie zapisywali tylko wyświetlane na ekranie słowa. Zapamiętywanie nie było celem eksperymentu, co czyni ogłoszone wnioski nieco naciąganymi.
Kto tak pisze?!
Warto również zwrócić uwagę na metodologię badania NTNU, gdzie sposób korzystania z klawiatury był bardzo daleki od codziennego. Uczestnicy mogli korzystać z klawiatury wyłącznie prawym palcem wskazującym, a wprowadzany tekst nie był widoczny na ekranie. Takie warunki ciężko uznać za reprezentatywne dla typowego użycia komputera.
Autorki pracy opublikowanej w „Frontiers in Psychology”, Pinet i Longcamp, zwróciły uwagę, że takie ograniczenia mogły wpłynąć na zaobserwowane różnice w aktywności mózgu. Używanie tylko jednej ręki mogło także sztucznie obniżyć mierzoną łączność funkcjonalną między badanymi obszarami.
Długopis czy klawiatura? Nie ma prostego zwycięzcy
Klawiatura bez wątpienia przoduje w szybkiej rejestracji dużej ilości informacji, edytowaniu tekstów czy przygotowywaniu obszernych dokumentów. Z kolei pisanie ręczne angażuje mózg w inny sposób, zmuszając do selekcjonowania i skracania informacji. Dodatkowo, pisanie piórem po papierze jest samym w sobie przyjemnym doświadczeniem. Jednak badania na ten temat nie dostarczają jednoznacznych dowodów na to, że ręczne notowanie zawsze prowadzi do lepszej pamięci. Wiemy natomiast, że naciśnięcie klawisza i napisanie litery ręcznie to dwa różne procesy, których przestudiowanie z pewnością zasługuje na dalsze badania.