Wyobraźcie sobie, że pamiętacie absolutnie… wszystko. Szesnastolatek opisany w czasopiśmie Cortex opowie Wam o każdym aspekcie swojego życia z niezwykłą precyzją. Takie osobiste wspomnienia pojawiają się u niego bez jakiegokolwiek świadomego wysiłku.
Co ciekawe, ów nastolatek skontaktował się samodzielnie w lutym 2025 roku z Krystianem Barzykowskim z Uniwersytetu Jagiellońskiego, psychologiem specjalizującym się w badaniu wspomnień autobiograficznych. Kiedy opowiedział mu o swoim niemal nieograniczonym dostępie do przeszłości oraz bardzo wczesnych wspomnieniach, które sięgają czasów niemowlęcych, naukowiec zainteresował się jego przypadkiem. Badania przeprowadzono zdalnie, z wykorzystaniem zestawu testów i kwestionariuszy. Tak rozpoczęła się historia, która dostarczyła nam pierwszego udokumentowanego w Polsce przypadku HSAM (Hyperthymesia).
Pamiętasz wszystko, ze szczegółami. A wspomnienia pojawiają się bez Twojego świadomego wysiłku
Chłopiec przeszedł testy dotyczące „wariantu” pamięci HSAM. W badaniu ów nastolatek występuje jako „KCL” i uzyskał wyniki, które według miar statystycznych przewyższają poziom 99,9 procent populacji, ale odnosi się to jedynie do kwestii pamięci. Pamięć autobiograficzna dotyczy doświadczeń z własnego życia, z bogatym kontekstem i umiejscowieniem w czasie. Funkcja „robocza” pamięci KCL znajduje się natomiast na względnie typowym poziomie. To samo tyczy się uwagi i funkcji wykonawczych, pomagających kontrolować zachowanie oraz realizować zadania. Nie jest to chłopiec o wybitnych zdolnościach kognitywnych. Co jest niezwykłe, to jego przeogromna świadomość tego, co działo się z nim danego dnia, jaką miał wtedy pogodę, w co był ubrany, z kim przebywał, jakie zapachy go otaczały itd. Te elementy kontekstu potrafią przywołać konkretną wspomnienia, na przykład zapach, który jest z nim związany.
Chłopiec zadeklarował, że wyjątkowo szczegółowo pamięta wydarzenia, które miały miejsce od około połowy sierpnia 2022 roku, a poczucie ciągłości swoich wspomnień zaczyna datować na około trzeci rok życia. Wspominał również o zdarzeniach z kwietnia 2009 roku, gdy miał zaledwie trzy miesiące. Jego rodzice potwierdzili jego wspomnienia z lat 2010 i 2011. Wyniki testów potwierdzających HSAM same w sobie nie mogą być traktowane jako dowód na to, że rzeczywiście zachował poprawne (tak, poprawne: nasz mózg potrafi generować fałszywe wspomnienia) wspomnienia z okresu niemowlęctwa.
Eksperyment ukazał „kierunek myśli”
Pierwszy naukowy opis HSAM z 2006 roku mówił o mimowolnym „nachodzeniu” wspomnień bez świadomego przypominania. Pierwszym przypadkiem była kobieta, która doświadczała automatycznie powracających wspomnień, nad którymi nie miała kontroli. W późniejszych badaniach koncentrowano się głównie na celowym przypominaniu, w którym badacz prosił o odtworzenie konkretnego wydarzenia. Natomiast KCL opisuje wspomnienia wywoływane przez niewielkie bodźce: jak wcześniej wspomniano, mogą to być zapachy, piosenki lub nawet jedno wypowiedziane zdanie. Zespół postanowił sprawdzić, czy informacje współczesne z jego relacji pokrywają się z obserwacjami w warunkach laboratoryjnych.
Chłopiec obserwował zestaw wzorów na ekranie komputera, a w wybranych momentach pytano go, jakie myśli przychodzą mu do głowy. Odpowiedzi pozwalały uchwycić spontaniczne wspomnienia podczas wykonywania zadania. W porównaniu z danymi osób o typowej pamięci, KCL znacznie częściej zgłaszał mimowolne wspomnienia autobiograficzne. Ogólna częstotliwość myśli niezwiązanych z zadaniem pozostawała jednak na podobnym poziomie jak w grupie kontrolnej. Nie odnotowano również podwyższonej częstotliwości spontanicznych myśli dotyczących przyszłości.
Przewaga tkwi w dostępności do wspomnień
Autorzy wskazują, że HSAM może być związane z większą wrażliwością na bodźce przywołujące wspomnienia oraz niższym progiem ich dostępności w świadomości. W takich warunkach nawet słaba wskazówka wystarcza do uruchomienia wspomnienia, które u innej osoby nie pojawiłoby się spontanicznie. Jest to jednak tylko hipoteza dotycząca sposobu wydobywania informacji z pamięci.
Czytaj również: W mózgu panuje chaos? Badacze odkryli zaskakujące zachowanie neuronów.
Warto zaznaczyć, że „próbki myśli” zbierano podczas zadania, ale ich treść była nadal relacjonowana przez samego uczestnika. Eksperyment nie miał na celu oceny prawdziwości każdego przywołanego zdarzenia ani wszystkich szczegółów jego życiorysu. Dostępność wspomnień i ich bezbłędność to jednak dwie różne kwestie. Biorąc pod uwagę relacje rodziców oraz wyniki skupione na HSAM, można stwierdzić, że mamy do czynienia z niezwykle interesującym przypadkiem nastolatka: pierwszym udokumentowanym w Polsce. I można by powiedzieć, że taka cecha jest błogosławieństwem. Nie zawsze, ponieważ oprócz pozytywnych wspomnień, zachowujemy również te, które są szalenie bolesne: każdy ma pewien ładunek doświadczeń, o których lepiej byłoby zapomnieć.